BEP Kaba Değerlendirme Formu Nedir, Nasıl Doldurulur?

Bir kaynaştırma öğrencisi sınıfınıza geldiğinde ilk sorulardan biri şudur: "Bu çocuk şu an nerede?" Rapor tanıyı, RAM kararı eğitim ortamını söyler; ama öğrencinin sizin dersinizde neyi bağımsız yapıp neyi henüz yapamadığını söylemez. İşte BEP kaba değerlendirme formu bu boşluğu doldurur. Bu rehberde kaba değerlendirmenin ne olduğunu, formun nasıl kurulduğunu, uygulamada nelere dikkat edeceğinizi ve sonuçları eğitsel performans ile UDA/KDA seçimine nasıl dönüştüreceğinizi örnek bir matematik formu üzerinden adım adım anlatıyoruz.

BEP'e yeni başlıyorsanız önce BEP nedir? yazısına, sürecin tamamı için BEP nasıl hazırlanır? rehberine göz atabilirsiniz.

BEP kaba değerlendirme formu nedir?

Kaba değerlendirme formu, öğrencinin izlediği programdaki amaç ve davranışların listelendiği, her birinin karşısına öğrencinin o davranışı gösterip göstermediğinin işaretlendiği informal (resmî olmayan) bir değerlendirme aracıdır. Standart bir test değildir; puan, yaş denkliği ya da tanı üretmez. Tek işi, öğretmene "buradan başlamalıyım" dedirtecek kadar net bir tablo sunmaktır.

Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı: Tüm Öğretmenler İçin Yol Haritası dokümanı, eğitsel performans belirlenirken gözlem, görüşme, kaba değerlendirme formları, yazılı sınavlar, hata analizi, çalışma örneği analizi, ev ödevleri, çalışma kâğıtları ve ölçüt bağımlı ölçü aracı gibi informal araçlardan yararlanılabileceğini belirtir. Aynı dokümanın eklerinde bir kaba değerlendirme formu örneği (EK-10) ve bir ölçüt bağımlı ölçü aracı örneği (EK-11) yer alır.

Kısacası kaba değerlendirme, BEP dosyasındaki eğitsel performans bölümünü dolduracağınız ham verinin kaynağıdır.

Kaba değerlendirmenin amacı: BEP'in başlangıç noktası

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, BEP'i öğrencinin takip ettiği program esas alınarak gelişim özellikleri, eğitim ihtiyaçları ve performansları doğrultusunda hazırlanan bir program olarak tanımlar. Yani performans bilinmeden BEP yazılamaz. Yol Haritası da süreci üç adımlı bir sıra olarak gösterir: önce eğitsel performans belirlenir, ardından bu performansa göre amaçlar oluşturulur, en son öğretim planlanır.

Kaba değerlendirmenin bu süreçteki görevleri şunlardır:

• Mevcut performansı belirlemek: Öğrencinin bir konu alanında hangi davranışları bağımsız gösterdiğini ortaya koymak.
• Güçlü yanları görmek: Öğrencinin yapabildikleri, BEP'te üzerine inşa edeceğiniz zemindir.
• Öğretim ihtiyacını sıralamak: "Hayır" ya da "−" alan ilk davranışlar, genellikle öncelikli amaç adaylarıdır.
• İlerlemeyi izlemek için ölçü noktası oluşturmak: Dönem sonunda aynı formu yeniden uygulayarak değişimi görebilirsiniz.

Yol Haritası önemli bir noktayı da vurgular: Performans belirlenirken öğrencinin bulunduğu sınıf düzeyine ait programı kullanmak gibi bir zorunluluk yoktur; öğrencinin performansına göre daha alt ya da üst düzeydeki programlar sürece dâhil edilebilir. 5. sınıftaki bir öğrenci için 2. sınıf matematik içeriğinden kaba değerlendirme yapmak bu nedenle yanlış değildir.

Kaba değerlendirme formunun yapısı

Resmî örneklerde ve okulların paylaştığı formlarda yapı büyük ölçüde aynıdır. Bir kaba değerlendirme formu şu bölümlerden oluşur:

1. Kimlik bilgileri: Öğrenci adı-soyadı, numarası, sınıfı, uygulayıcı öğretmen ve uygulama tarihi.
2. Ders ve alt alan başlıkları: Örneğin Türkçe için dinleme/izleme ve konuşma; matematik için doğal sayılarla toplama ve çıkarma gibi bölümler.
3. Amaç/davranış listesi: Her satırda gözlenebilir bir davranış ifadesi yer alır ("…sayar", "…okur", "…yazar").
4. İşaretleme sütunları: Evet/Hayır sütunları ya da artı (+) ve eksi (−) işaretleri. "+" davranışın bağımsız gösterildiğini, "−" gösterilemediğini belirtir.
5. Açıklama sütunu (önerilir): Hata türü, ipucu ihtiyacı, kaç denemede kaç doğru yapıldığı gibi kısa notlar.

Bazı öğretmenler birden fazla uygulama tarihi için yan yana sütun açar. Bu, aynı davranışı farklı günlerde test etmeyi ve dönem sonu karşılaştırmasını kolaylaştırır.

Bölüm	Ne yazılır?	Neden önemli?
Kimlik ve tarih	Öğrenci, sınıf, uygulayıcı, uygulama tarihi	Verinin ne zaman, kim tarafından toplandığını gösterir; dönem sonu karşılaştırmasının dayanağıdır.
Alt alan başlığı	Programdaki ünite/tema veya beceri alanı	Sonuçları alan bazında okumanızı sağlar.
Davranış ifadesi	Gözlenebilir, ölçülebilir tek bir davranış	"Anlar, bilir" gibi ifadeler işaretlenemez; net fiil gerekir.
+/− veya Evet/Hayır	Bağımsız gösterdiyse +, gösteremediyse −	Başlangıç noktasını ortaya çıkarır.
Açıklama	Deneme sayısı, hata türü, ipucu ihtiyacı	Eğitsel performans cümlesini yazarken somut kanıt sağlar.

Kaba değerlendirme nasıl yapılır? 5 adımda hazırlama

1. Programdan amaçları seçin

Öğrencinin izlediği programı (genel eğitim programı, özel eğitim programı ya da uyarlanmış içerik) açın ve değerlendireceğiniz alt alanı belirleyin. Formu tüm yılın kazanımlarıyla şişirmeyin; öğrencinin yapabileceğini tahmin ettiğiniz düzeyin biraz altından başlayıp, yapamayacağını düşündüğünüz düzeyin biraz üstüne kadar uzanan bir aralık seçin. Böylece hem "taban" hem "tavan" görünür.

2. Davranışları gözlenebilir ifadelere dönüştürün

Yol Haritası, performans ifadelerinin ölçülebilir ve gözlenebilir olmasını ister ve "anlar, bilir, kavrar" yerine "söyler, yazar, gösterir" gibi fiilleri örnek verir. "Sayıları bilir" işaretlenemez; "1'den 20'ye kadar ritmik sayar" işaretlenebilir. Gerekirse geniş bir kazanımı iki üç alt davranışa bölün.

3. Ölçme aracını ve materyali hazırlayın

Her davranış için ne soracağınızı ve ne kullanacağınızı önceden yazın: sayı kartları, sayma nesneleri, kısa bir okuma metni, iki üç işlem sorusu gibi. Yönergeyi de sabitleyin ("Bu kartta hangi sayı yazıyor?"). Aynı yönerge, tekrar uygulamada tutarlılık sağlar.

4. Uygulama koşullarını belirleyin

Nerede (sınıf, destek eğitim odası), ne zaman (öğrencinin dinç olduğu bir saat), ne kadar sürede ve hangi ölçütle "+" vereceğinizi önceden kararlaştırın. Örneğin "3 denemenin en az 2'sinde bağımsız doğru" gibi bir ölçüt, kararı kişisel yorumdan kurtarır.

5. Kaydedin ve özetleyin

İşaretlemeyi uygulama sırasında yapın; sonraya bırakmayın. Açıklama sütununa hata türünü ve ipucu ihtiyacını not edin. Uygulama bitince her alt alan için "yapabildikleri" ve "yapamadıkları" şeklinde iki satırlık özet çıkarın; bu özet, eğitsel performans metninin taslağıdır.

Uygulama ipuçları: doğru veri toplamak için

• Doğal ortamı tercih edin. Öğrenci tanıdığı bir ortamda, tanıdığı materyalle daha gerçekçi performans gösterir. Sınav havası yaratmayın; kısa ve oyunlaştırılmış oturumlar daha sağlıklı veri verir.
• İpucu vermeyin. Kaba değerlendirmede amaç öğretmek değil, bağımsız performansı görmektir. Sözel, jest ya da model ipucu verdiyseniz davranışı "+" saymayın; açıklama sütununa "sözel ipucuyla yaptı" diye yazın. Bu not, ileride öğretim yöntemini planlarken çok işinize yarar.
• Birden fazla deneme yapın. Tek denemedeki doğru tesadüf, tek denemedeki yanlış dikkat dağınıklığı olabilir. Her davranış için birkaç fırsat sunun ve sonucu "3 denemede 2 doğru" gibi kaydedin.
• Farklı günlere yayın. Yorgunluk, ilaç saati, ortam değişikliği performansı etkileyebilir. Şüpheli sonuçları başka bir gün tekrar kontrol edin.
• Tepki biçimini öğrenciye uyarlayın. Konuşmayan bir öğrencinin "söyler" maddesini, amaç izin veriyorsa "gösterir" ile değerlendirin ve bunu not edin. Bedensel ya da duyusal yetersizliği olan öğrencide materyal boyutu ve erişilebilirliği önceden düzenleyin.
• Pekiştireci doğru kullanın. Doğru/yanlış geri bildirimi vermek yerine katılımı ödüllendirin ("Çok güzel çalışıyorsun"). Böylece öğrenci cevabın doğruluğundan ipucu almaz.
• Diğer kaynaklarla birleştirin. Aileyle görüşme, önceki yılın BEP'i, defter ve çalışma kâğıtları kaba değerlendirme sonucunu doğrular ya da düzeltir.

Kaba değerlendirme formu örneği: Matematik, 1–20 arası sayılar

Aşağıdaki kısa form, ilkokulda doğal sayılar alanındaki bir kaynaştırma öğrencisi için hazırlanmış kurgusal bir örnektir. Davranışlar kolaydan zora sıralanmıştır. Ölçüt: her madde için 3 deneme, en az 2 bağımsız doğru = "+".

No	Davranış	1. oturum	2. oturum	Açıklama
1	1'den 10'a kadar ritmik sayar.	+	+	3/3 bağımsız.
2	1'den 20'ye kadar ritmik sayar.	−	−	13'ten sonra 15'e atlıyor.
3	10'a kadar gösterilen nesneleri sayıp kaç tane olduğunu söyler.	+	+	Nesnelere dokunarak sayıyor.
4	11–20 arası verilen sayı kadar nesne ayırır.	−	−	1/3; 15 istendiğinde 12 nesnede bıraktı.
5	1–10 arası rakamları kartta gösterildiğinde okur.	+	+	6 ile 9'u bir kez karıştırdı, kendisi düzeltti.
6	11–20 arası sayıları kartta gösterildiğinde okur.	−	−	"12"yi "bir iki" diye okuyor.
7	Söylenen 1–10 arası sayıyı yazar.	+	−	2. oturumda 7'yi ters yazdı; tekrar kontrol edilecek.
8	Verilen iki sayıdan (1–10) büyük olanı gösterir.	−	−	Sözel ipucuyla yaptı; bağımsız değil.

Bu tablo öğretmene net bir tablo verir: Öğrenci 10'a kadar sayma, nesne sayma ve rakam okumada bağımsızdır; 11–20 aralığına geçişte ve sayı karşılaştırmada desteğe ihtiyaç duymaktadır. 7. madde iki oturumda farklı sonuç verdiği için üçüncü bir kontrol gerektirir.

Sonuçları eğitsel performansa ve UDA/KDA seçimine dönüştürme

Formun asıl değeri, ondan yazacağınız cümlelerdedir. BEP dosyasındaki eğitsel performans bölümü, Yol Haritası'nın da belirttiği gibi informal araçlarla (gözlem, görüşme, kaba değerlendirme formları, yazılı sınavlar vb.) doldurulur ve öğrencinin güçlü yanlarını ve geliştirilmesi gereken alanları ortaya koymalıdır.

Adım 1: "+" maddelerden güçlü yanları yazın

Dikkat edin: Cümlelerde "zorlanıyor", "biliyor" gibi yorumlar yok; doğrudan formdaki davranışlar var. Daha fazla örnek için eğitsel performans nasıl yazılır? rehberine bakabilirsiniz.

Adım 2: "−" maddelerden amaçları çıkarın

Gösterilemeyen davranışlar, öncelik sırasına göre amaç adaylarıdır. Daha geniş ve yıl sonunda ulaşılması beklenen kazanım uzun dönemli amaç (UDA), ona götüren küçük ve ardışık adımlar kısa dönemli amaçlar (KDA) olur.

UDA ve KDA'ların ölçülebilir yazımı için UDA ve KDA nasıl yazılır? yazısında ayrıntılı kurallar ve örnekler bulunuyor. Bu amaçların sınıf içinde nasıl öğretileceğini planlamak için de bireyselleştirilmiş öğretim planı rehberinden yararlanabilirsiniz.

Adım 3: Her "−" maddeyi otomatik amaç yapmayın

Kaba değerlendirme bir öneri listesi üretir; nihai karar BEP geliştirme biriminindir. Yönetmeliğe göre bu birim okul müdürü veya görevlendireceği müdür yardımcısının başkanlığında rehberlik öğretmeni, sınıf öğretmeni, dersi okutan alan öğretmenleri, veli ve öğrenciden oluşur. Öncelik belirlerken öğrencinin günlük yaşamdaki ihtiyacını, sonraki becerilere ön koşul olup olmadığını ve ailenin beklentisini birlikte düşünün.

Ders bazlı farklar: her derste aynı form işe yaramaz

Formun iskeleti aynı kalsa da derslere göre neyi, nasıl ölçtüğünüz değişir:

Ders/Alan	Tipik davranış örneği	Uygun yöntem	Dikkat edilecek nokta
Türkçe	Sesi verilen harfi gösterir; okuduğu metinle ilgili soruları cevaplar.	Sesli okuma, kısa metin, soru-cevap	Okuma ile anlamayı ayrı maddelerde değerlendirin; okuma hatalarını türüne göre not edin.
Matematik	Eldesiz toplama yapar; verilen sayı kadar nesne sayar.	Somut materyal, işlem kâğıdı, hata analizi	Somut–yarı somut–soyut düzeyini ayırın; işlem hatasını kavram hatasından ayırın.
Hayat Bilgisi / Fen / Sosyal	Mevsimleri söyler; canlı ve cansız varlıkları ayırır.	Resim kartları, eşleştirme, sözlü soru	Okuma güçlüğü sonucu gizlemesin; soruları sözlü veya resimli sorun.
Beden Eğitimi	Topu iki eliyle yakalar; çizgi üzerinde yürür.	Doğal ortamda performans gözlemi	Güvenlik ve fiziksel sınırlılıklar önceden planlanmalı.
Görsel Sanatlar / Müzik	Makası kullanarak çizgi üzerinden keser; ritmi taklit eder.	Ürün inceleme, uygulama gözlemi	Ürünün güzelliğini değil, davranışın varlığını değerlendirin.
Ortaokul–lise alan dersleri	Kavramın tanımını söyler; şekilleri adlarıyla eşleştirir.	Kısa yazılı, çalışma örneği analizi, ölçüt bağımlı test	Gerekirse alt sınıf programından ön koşul becerileri de ekleyin.

Kaynaştırma öğrencilerinde branş öğretmenleri genellikle yalnızca kendi derslerinin formunu doldurur; sınıf/rehberlik öğretmeni bunları dosyada birleştirir. Bu iş bölümünü kaynaştırma öğrencisi için BEP yazısında ayrıca ele aldık.

Kaba değerlendirmede sık yapılan hatalar

1. Sınıf düzeyine takılıp kalmak: Yalnız bulunduğu sınıfın kazanımlarını sormak, tüm maddelerin "−" çıkmasına ve başlangıç noktasının görünmemesine yol açar. Taban düzeyi bulana kadar geriye gidin.
2. Gözlenemeyen ifadeler kullanmak: "Toplamayı kavrar" maddesi işaretlenemez. Her satırda tek ve net bir fiil olsun.
3. Bir satıra iki davranış koymak: "Sayıları okur ve yazar" maddesinde öğrenci okuyup yazamıyorsa ne işaretleyeceksiniz? Davranışları ayırın.
4. İpuçlu performansı "+" saymak: Öğretmen yönlendirmesiyle yapılan davranış bağımsız değildir; açıklamaya not edin.
5. Tek denemeyle karar vermek: Özellikle dikkat sorunu olan öğrencilerde tek deneme yanıltıcıdır.
6. Tarih ve açıklama boş bırakmak: Tarihsiz form dönem sonunda karşılaştırılamaz; açıklamasız form eğitsel performans cümlesi üretmez.
7. Formu başka öğrenciden kopyalamak: BEP bireyseldir; aynı yaş ya da tanıdaki iki öğrencinin performansı çok farklı olabilir.
8. Sonucu BEP'e taşımamak: Doldurulup dosyada unutulan form, BEP'teki amaçlarla ilişkilendirilmemişse amacına hizmet etmez.

Formdan BEP'e: sonraki adım

Kaba değerlendirmeyi tamamladığınızda elinizde üç şey olmalı: tarihli ve işaretlenmiş bir form, yapabildiği/yapamadığı davranışlardan oluşan kısa bir özet ve öncelikli amaç adayları. Bundan sonrası BEP'in yazımıdır: eğitsel performansı ölçülebilir cümlelerle yazmak, UDA ve KDA'ları seçmek, birimde karara bağlamak ve imzaya hazır bir belge oluşturmak.

BEP Hazırla bu son adımı hızlandırmak için tasarlandı. Kaba değerlendirmeyi siz yaparsınız; ardından araçta öğrencinizi ekler, kademe ve dersi seçer, hazır UDA/KDA listelerinden değerlendirme sonuçlarınıza uyanları işaretler ve MEB formatına uygun, imzaya hazır PDF'i indirirsiniz. Aracın nasıl çalıştığını BEP hazırlama programı yazısında ayrıntılı anlattık.