Kaynaştırma Öğrencisi İçin BEP Nasıl Hazırlanır? (Bütünleştirme Yoluyla Eğitim)

Sınıfınıza Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu olan bir öğrenci geldiğinde ilk soru genellikle aynıdır: Kaynaştırma öğrencisi için BEP nasıl hazırlanır, bunda benim payım ne? Bu rehber; sınıf ve branş öğretmenleri için kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitimin yasal çerçevesini, RAM sürecinden BEP geliştirme birimine kadar işleyişi, uyarlama türlerini, destek eğitim odasını ve sınıf içi uygulama ipuçlarını tek yerde topluyor. Bilgiler, 7 Temmuz 2018 tarihli ve 30471 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği esas alınarak hazırlanmıştır.

BEP kavramına yeniyseniz önce BEP nedir? yazımıza göz atabilirsiniz; bu makale doğrudan kaynaştırma ortamındaki uygulamaya odaklanıyor.

Bütünleştirme Yoluyla Eğitim Nedir? Yasal Çerçeve

Yönetmeliğin tanımlar maddesine göre kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim; özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin her tür ve kademede diğer bireylerle karşılıklı etkileşim içinde bulunmalarını ve eğitim amaçlarını en üst düzeyde gerçekleştirmelerini sağlamak amacıyla, bu bireylere destek eğitim hizmetleri de sunularak akranlarıyla birlikte tam zamanlı ya da özel eğitim sınıflarında yarı zamanlı olarak verilen eğitimdir.

Bu tanımdan öğretmen için çıkan üç önemli sonuç vardır:

• Öğrenci sınıfın bir üyesidir. Amaç fiziksel olarak aynı sınıfta bulunmak değil, akranlarıyla etkileşim içinde öğrenmektir.
• Destek hizmeti tanımın parçasıdır. Destek eğitim odası, ortam düzenlemesi ve uyarlamalar "ekstra iyilik" değil, uygulamanın kendisidir.
• Tam zamanlı ve yarı zamanlı olmak üzere iki biçim vardır. Bu yazı ağırlıklı olarak genel eğitim sınıfında tam zamanlı eğitim alan öğrencilere odaklanır.

Yönetmelik, özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin eğitimlerini kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla sürdürmesini esas kabul eder; özel eğitim okulları ve sınıfları da açılabilir ama öncelik, uyarlamalar yapılarak akranlarla birlikte eğitimdir.

Yasal çerçeve: Yönetmelik ne diyor?

Kaynaştırma öğrencisi BEP sürecinde öğretmenin bilmesi gereken hükümler büyük ölçüde Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nin "Kaynaştırma/Bütünleştirme Yoluyla Eğitim Uygulamaları" bölümünde ve BEP geliştirme birimine ilişkin maddelerde yer alır. Öne çıkanlar:

• BEP geliştirme birimi zorunludur: Kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim yapılan okullarda BEP geliştirme birimi oluşturulması zorunludur (Madde 22).
• Öğrenci kendi sınıfının programını takip eder: Tam zamanlı kaynaştırmada öğrenciler kayıtlı oldukları okulda uygulanan programı izler ve BEP bu program temel alınarak hazırlanır (Madde 23).
• Ortam düzenlemesi ve destek eğitim odası: Bu okullarda uygun ortam düzenlemeleri yapılır ve destek eğitim odası açılır (Madde 23).
• Sınıf yerleşimi: Öğrenciler sınıflara eşit sayıda ve her şubede 2 öğrenciyi geçmeyecek şekilde yerleştirilir; birleştirilmiş sınıflarda bu sayı ihtiyaca göre artırılabilir (Madde 23).
• Başarı BEP'e göre değerlendirilir (Madde 24).

BEP'in kendisi de yönetmelikte tanımlıdır: öğrencinin takip ettiği program esas alınarak gelişim özellikleri, eğitim ihtiyaçları ve performansı doğrultusunda hazırlanan, destek eğitim hizmetlerini de içeren özel eğitim programı. Madde 20'ye göre BEP'te şu başlıklara yer verilir:

1. Eğitim planındaki yıllık amaçlar ve kısa dönemli amaçlar,
2. Sunulacak destek eğitim hizmetinin türü, süresi ve kimler tarafından nasıl sağlanacağı,
3. Öğretim ve değerlendirmede kullanılacak yöntem-teknikler ile materyaller,
4. Eğitim ortamına ilişkin düzenlemeler, uygulanacak yöntem ve teknikler,
5. Davranış problemlerini önlemeye/azaltmaya ve olumlu davranış kazandırmaya yönelik tedbirler,
6. Öğrencinin kişisel bilgileri.

RAM Raporu ve Kurul Kararı Süreci

Öğrencinin sınıfınıza "kaynaştırma öğrencisi" olarak gelmesinin arkasında yönetmelikte tarif edilen bir süreç vardır. Öğretmen bu süreci bildiğinde hem veliyi doğru yönlendirir hem de elindeki belgeleri doğru okur.

1. Başvuru: Eğitsel değerlendirme ve tanılama için ilk başvuru okul yönetimi, veli ya da (zihinsel yetersizliği olmayan 18 yaş üstü) bireyin kendisi tarafından yapılır. Okula kayıtlı öğrenciler için Eğitsel Değerlendirme İstek Formu istenir; öğretmen bu formun düzenlenmesinde iş birliği yapar.
2. RAM'da değerlendirme: Eğitsel değerlendirme ve tanılama, Rehberlik ve Araştırma Merkezinde (RAM) oluşturulan özel eğitim değerlendirme kurulu tarafından yapılır. Bu kurula velinin veya bireyin kendisinin üye olarak katıldığını hatırlatmak gerekir.
3. Rapor: Özel eğitim ihtiyacı tespit edilen bireyler için Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu düzenlenir ve birey uygun eğitim ortamına yönlendirilir. Halk arasında "RAM raporu" denilen belge budur.
4. Yerleştirme kararı: İl veya ilçe özel eğitim hizmetleri kurulu, raporu inceleyerek velinin yazılı talebini de dikkate alır ve yerleştirme kararı verir. Karar veliye, okula ve RAM'a yazılı olarak bildirilir.
5. Okulda BEP: Okulda BEP geliştirme birimi toplanır, öğrencinin eğitsel performansı belirlenir ve BEP hazırlanır.

Yönetmelik itiraz yolunu da düzenler: veli, karar kendisine tebliğ edildikten sonra otuz iş günü içinde itiraz edebilir; okul yönetimi ise öğrencinin kaydından itibaren en az otuz iş günü izleme süreci sonunda itiraz edebilir. Ayrıca eğitsel değerlendirme, kademeler arası geçişlerde ve gerektiğinde veli ya da okulun yazılı talebiyle tekrarlanır.

Sınıf ve Branş Öğretmeninin Sorumlulukları

BEP geliştirme birimi; okul müdürü veya görevlendireceği müdür yardımcısının başkanlığında rehberlik öğretmeni, öğrencinin sınıf öğretmeni, dersini okutan alan öğretmenleri, veli ve öğrenciden oluşur. Gerektiğinde özel eğitim değerlendirme kurulundan bir üyenin görüşüne başvurulabilir. Yani BEP tek bir öğretmenin "evrakı" değil, bir ekip çalışmasıdır.

Yönetmeliğin öğretmen görevleri maddesine (Madde 57) göre öğretmen:

• BEP'in hazırlanmasında BEP geliştirme birimi ile iş birliği yapar,
• BEP'i uygular ve değerlendirir,
• Okuldaki aile eğitimi çalışmalarına katılır, sınıfındaki öğrencilerin ailelerine yönelik çalışmaları planlar ve yürütür,
• Öğrencinin kullandığı kişisel cihaz ve aletlerin bakımı ve kontrolüne ilişkin tedbirleri alır,
• Bireysel gelişim raporu ve eğitsel değerlendirme istek formunun düzenlenmesinde diğer öğretmenlerle iş birliği yapar.

Pratikte bunun anlamı şudur: Sınıf öğretmeni kendi okuttuğu derslerde, branş öğretmeni ise kendi dersinde öğrencinin eğitsel performansını belirler, uzun dönemli amaçları (UDA) ve kısa dönemli amaçları (KDA) önerir, uygular ve değerlendirir. Performans yazımı için eğitsel performans nasıl yazılır rehberimizden, performansı belirlemek için ise BEP kaba değerlendirme formu yazımızdan yararlanabilirsiniz.

Hangi Derslerde BEP Hazırlanır?

Yönetmelik, BEP'in hangi derslerde hazırlanacağını tek tek saymaz. Hükme bağlanan ilke şudur: BEP, öğrencinin takip ettiği program esas alınarak ve eğitim ihtiyaçları ile performansı doğrultusunda hazırlanır. Hangi derslerde amaç yazılacağına, ne tür destek verileceğine ve destek eğitim odasında hangi derslerin okutulacağına BEP geliştirme birimi karar verir.

Bu nedenle sağlıklı bir karar için şu soruları sorun:

• Öğrenci bu derste sınıf düzeyindeki kazanımları uyarlama olmadan izleyebiliyor mu?
• Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu'nda bu alanla ilgili bir öneri var mı?
• Öğrencinin bu derste yalnızca değerlendirme uyarlamasına mı, yoksa amaç ve içerik uyarlamasına mı ihtiyacı var?

Örneğin öğrenme güçlüğü olan bir öğrenci için Türkçe ve Matematik'te ayrıntılı UDA-KDA yazılırken, Görsel Sanatlar'da yalnızca ortam ve yönerge uyarlamaları yeterli görülebilir. Hafif düzeyde zihinsel yetersizliği olan bir öğrencide ise amaç uyarlaması gereken ders sayısı genellikle daha fazladır. Karar her öğrenci için ayrı verilir; "bütün kaynaştırma öğrencilerine bütün derslerden BEP" ya da "sadece Türkçe-Matematik" gibi kalıp kurallar yönetmelikte yoktur.

Uyarlamalar: Ortam, Materyal, Öğretim ve Değerlendirme

Kaynaştırma BEP planının kalbi uyarlamalardır. Yönetmelik, tüm ölçme ve değerlendirme süreçlerinde öğrencinin yetersizlik türü, gelişim özellikleri ve eğitim performansı doğrultusunda süre, ortam, yöntem, cihaz ve materyallerde düzenleme yapılmasını hükme bağlar. Aşağıdaki tablo dört uyarlama alanını örneklerle özetler:

Uyarlama alanı	Ne değişir?	Sınıf içi örnek
Ortam	Oturma yeri, ışık, gürültü, fiziksel erişim	Öğrenciyi tahtaya yakın, kapı ve pencereden uzak, model alabileceği bir akranın yanına oturtmak
Materyal	Çalışma kâğıdı, ders aracı, yardımcı cihaz	Büyük punto ve az madde içeren çalışma kâğıdı, somut nesneler, renkli vurgular
Öğretim	Yöntem, yönerge, hız, içerik miktarı	Yönergeyi adımlara bölmek, doğrudan öğretim, model olma, ek tekrar ve pekiştirme
Değerlendirme	Süre, soru biçimi, ortam, cevaplama yolu	Ek süre, sözlü yanıt, ayrı ortamda sınav, soruların okunması, BEP amaçlarına göre ölçme

Sınav uyarlamaları: yönetmelikte açıkça yazanlar

Madde 24, tam zamanlı kaynaştırma öğrencilerinin başarısının değerlendirilmesinde şu hususları sayar:

• Başarı BEP'e göre değerlendirilir.
• Merkezî sistem sınavlarında özel eğitim ihtiyacı olan öğrenciler için gerekli tedbirler alınır. Hangi tedbirin uygulanacağı her yıl ilgili sınav kılavuzunda duyurulur; güncel kılavuzu mutlaka kontrol edin.
• İşitme yetersizliği, zihinsel yetersizliği veya otizmi olan öğrenciler, velinin yazılı talebi ve BEP geliştirme biriminin kararıyla yabancı dil dersinden muaf tutulabilir.
• Görme yetersizliği olan öğrenciler için resim, şekil ve grafik içeren sorular kabartma olarak, betimlenerek ya da yerine eş değer sorular hazırlanarak değerlendirme yapılır.
• Motor becerilerde yetersizliği olan öğrenciler, velinin yazılı talebiyle motor beceri gerektiren derslerin uygulamalı bölümlerinden muaf tutulur.
• Velinin yazılı talebi ve BEP geliştirme biriminin kararıyla ilkokulda bir defaya mahsus sınıf tekrarı yaptırılabilir.

Ayrıca BEP geliştirme birimi, sınavlarda refakat edilmesi gereken öğrencileri belirlemekle görevlidir.

Destek Eğitim Odası Nasıl İşler?

Yönetmelik destek eğitim odasını, tam zamanlı kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim alan öğrenciler ile özel yetenekli öğrencilere ihtiyaç duydukları alanlarda destek eğitim hizmeti verilmesi için düzenlenmiş ortam olarak tanımlar. Oda, tam zamanlı kaynaştırma öğrencileri için il veya ilçe özel eğitim hizmetleri kurulunun teklifiyle millî eğitim müdürlüklerince açılır. Yönetmeliğin 25. maddesine göre işleyişin temel kuralları şunlardır:

• Odada eğitim alacak öğrenciler, okutulacak dersler ve haftalık ders saati BEP geliştirme biriminin kararıyla belirlenir.
• Bu planlama, öğrencinin haftalık toplam ders saatinin %40'ını aşmayacak şekilde yapılır.
• Eğitim esas olarak bire bir yapılır; gerektiğinde performansı aynı seviyede olan en fazla 3 öğrenciyle grup eğitimi yapılabilir.
• Destek eğitim ders saatleri içinde veya dışında, ihtiyaç hâlinde hafta sonu da planlanabilir. Ders saatleri içinde verilecekse, destek alınan dersin saatinde o derse ilişkin eğitim verilir.
• Odada; özel eğitim, okul öncesi, sınıf ve diğer alan öğretmenleri okul yönetiminin teklifiyle görevlendirilir. Okul müdürü ve müdür yardımcıları bu odada görevlendirilmez.

Sınıf öğretmeni açısından kritik nokta tutarlılıktır: Destek eğitim odasında çalışılan KDA ile sınıfta çalışılan KDA aynı BEP'ten beslenmelidir. Haftada bir kısa not alışverişi (hangi KDA'ya geçildi, hangi materyal işe yaradı) iki ortam arasındaki kopukluğu önler.

Yetersizlik Türüne Göre Sınıf İçi Uygulama İpuçları

Aşağıdaki öneriler tanı veya tedavi amaçlı değildir; her öğrenci farklıdır ve asıl yol gösterici, öğrencinin raporu ile kendi gözleminizle belirlenen eğitsel performanstır. Tablo yalnızca başlangıç için genel eğitimsel fikirler sunar.

Yetersizlik türü	Sınıfta dikkat edilecek nokta	Uygulanabilir eğitimsel ipuçları
Hafif düzeyde zihinsel yetersizlik	Soyut kavramlar ve çok adımlı yönergeler	Somuttan soyuta ilerleme, kısa ve tek adımlı yönergeler, sık tekrar, günlük yaşamla ilişkilendirme, küçük adımlarla ölçülebilir KDA
Öğrenme güçlüğü	Okuma, yazma veya matematikte beklenenden belirgin güçlük	Çok duyulu öğretim, okuma yükünü azaltma, sözlü yanıt seçeneği, ek süre, hata türlerini analiz ederek hedef seçme
Otizm	Sosyal etkileşim, iletişim, rutin değişiklikleri	Görsel günlük program, geçişlerden önce önceden haber verme, açık ve somut dil, yapılandırılmış grup görevleri, sakinleşebileceği bir köşe
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite (DEHB)	Dikkati sürdürme, dürtüsellik, organizasyon	Görevi kısa parçalara bölme, hareket molası, kontrol listesi, ön sırada oturma, olumlu davranışı anında fark edip pekiştirme
İşitme yetersizliği	Sözel bilgiye erişim	Öğrenciye dönük konuşma, dudakların görünmesi, önemli bilgileri tahtaya yazma, görsel destek, gürültüyü azaltma, cihazının çalıştığını kontrol etme
Görme yetersizliği	Görsel materyale erişim	Büyük punto veya kabartma materyal, tahtaya yazılanı sesli okuma, şekil ve grafikleri betimleme, sabit sınıf düzeni, iyi aydınlatma

Öğrenme güçlüğü ve DEHB, Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nin tanımlar maddesinde ayrı başlık olarak yer almaz; sınıflarda sık karşılaşıldıkları için tabloya eklenmiştir. MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, öğrenme güçlüğü olan bireyler için ayrıca bir destek eğitim programı yayımlamıştır. Öğrencinin hangi destekten yararlanacağı her durumda kendi raporu ve BEP geliştirme biriminin kararıyla belirlenir.

Amaç yazımında sık takılınan noktalar için UDA ve KDA nasıl yazılır rehberimize bakabilirsiniz.

Velinin Rolü

Yönetmeliğin temel ilkelerinden biri, ailelerin özel eğitim sürecinin her aşamasına aktif katılımının sağlanmasıdır. Kaynaştırma sürecinde veli:

• Eğitsel değerlendirme başvurusunu yapabilir ve özel eğitim değerlendirme kuruluna üye olarak katılır,
• BEP geliştirme biriminin doğal üyesidir; amaçlar onun görüşü alınarak belirlenmelidir,
• Yabancı dil muafiyeti, motor beceri gerektiren uygulamalı bölümlerden muafiyet ve ilkokulda sınıf tekrarı gibi kararlarda yazılı talep sahibidir,
• Kararlara yönetmelikte belirtilen süre içinde itiraz edebilir.

Öğretmen olarak veliyle iletişimde somut ve olumlu bir dil kullanın: "Okumada zorlanıyor" yerine "Şu an iki heceli kelimeleri okuyabiliyor; bu dönem üç heceli kelimelere geçmeyi hedefliyoruz" demek hem bilgilendirir hem de evde çalışılacak hedefi netleştirir.

Kaynaştırma BEP'inde Sık Yapılan Hatalar

1. Kopyala-yapıştır BEP: Aynı sınıftaki iki öğrenciye aynı amaçları yazmak, BEP'in bireysel niteliğine aykırıdır.
2. Eğitsel performansı atlamak: Mevcut performans belirlenmeden yazılan amaçlar ya çok kolay ya çok zor olur.
3. Ölçülemeyen KDA'lar: "Okumayı geliştirir" yerine "Verilen iki heceli on kelimeden en az sekizini doğru okur" gibi gözlenebilir ifadeler kullanın.
4. Uyarlama yazıp uygulamamak: Planda "ek süre" yazıyorsa sınavda ek süre verilmelidir; değerlendirme BEP'e göre yapılmalıdır.
5. Destek eğitim odası ile kopukluk: Odadaki çalışma ile sınıftaki çalışma farklı hedeflere yönelirse öğrenci iki ayrı programa bölünür.
6. Veliyi sadece imza için çağırmak: Veli birimin üyesidir; görüşü amaçların belirlenmesinde kullanılmalıdır.
7. Yıl boyunca güncellememek: Öğrencinin ilerlemesine göre BEP'te değişiklik yapmak birimin görevidir; dönem sonunda amaçları gözden geçirin.
8. Öğretmenin tanı koyması: Öğretmen gözlemini aktarır; tanılama RAM'ın görevidir.

Adım adım bir planlama sırası için BEP nasıl hazırlanır yazımızı, ders bazında öğretim planı için ise bireyselleştirilmiş öğretim planı rehberimizi inceleyebilirsiniz.

BEP Hazırla ile Kaynaştırma BEP Planı Nasıl Hazırlanır?

Mevzuatı bilmek işin yarısıdır; diğer yarısı her öğrenci ve her ders için düzenli, MEB formatına uygun bir belge üretmektir. BEP hazırlama programı olarak BEP Hazırla'da süreç şöyle ilerler:

1. Ücretsiz üye olun ve öğrencinizi ekleyin.
2. Kademe ve dersi seçin.
3. Öğrencinin eğitsel performansına göre hazır UDA/KDA listelerinden uygun amaçları seçin.
4. İmzaya hazır PDF'i indirip BEP geliştirme birimi toplantısına götürün.

BEP oluşturma ücretsizdir. Aynı okuldaki meslektaşlarınızı alt kullanıcı olarak ekleyerek branş öğretmenlerinin kendi derslerinin BEP'ini hazırlamasını kolaylaştırabilirsiniz. Amaç seçimini ve son kararı her zaman öğretmen ve BEP geliştirme birimi verir; araç yalnızca yazım ve biçim yükünü azaltır.