Bireyselleştirilmiş Öğretim Planı Nasıl Hazırlanır? (Örnek Plan)

Bireyselleştirilmiş eğitim programını (BEP) imzalayıp dosyaya koymak işin yarısıdır. Asıl soru ertesi sabah sınıfta ortaya çıkar: "Bu kısa dönemli amacı bu derste, bu öğrenciye nasıl öğreteceğim?" İşte bu sorunun yazılı cevabı bireyselleştirilmiş öğretim planıdır (BÖP). Bu yazıda BÖP'ün BEP ile ilişkisini, bir planda bulunması gereken bölümleri, özel eğitimde sık kullanılan öğretim yöntemlerini ve adım adım işlenmiş uzun bir bireyselleştirilmiş öğretim planı örneğini bulacaksınız. Sonda da öğretmenlerin en sık düştüğü hataları sıraladık.

Bireyselleştirilmiş öğretim planı nedir?

MEB'in mesleki eğitim için hazırladığı "Özel Eğitimde Plan" modülünde BÖP, öğrencinin hedeflenen amaçları kazanması için yapılması gerekenleri ayrıntılı, belirgin ve açık biçimde ortaya koyan plan olarak tanımlanır. Aynı kaynak BÖP'ü, BEP'te yer alan uzun dönemli amaçlara (UDA) ulaştıracak kısa dönemli amaçların (KDA) nasıl öğretileceğini gösteren bir yol haritası olarak anlatır. Kısacası BÖP, o öğrenciye özel hazırlanmış bir ders planıdır.

Modüle göre BÖP günlük, haftalık ya da aylık olarak hazırlanabilir. BÖP'te amaç olarak, BEP'teki bir KDA'nın ders saati veya saatleri içinde kazandırılabilecek basamakları yazılır. Kaynaştırma öğrencisi bulunan sınıf ve branş öğretmenleri için de pratik bir yol tarif edilir: Mevcut ders planında öğrenciye yönelik amaç, işleniş ve değerlendirme uyarlamaları açıkça yazılırsa bu da bir bireysel öğretim planı yerine geçer.

• Kim hazırlar? Dersi yürüten öğretmen: sınıf öğretmeni, branş öğretmeni ya da özel eğitim öğretmeni.
• Ne zaman hazırlanır? BEP onaylandıktan sonra, ilgili KDA'nın öğretimine başlamadan önce.
• Neye dayanır? BEP'teki eğitsel performans, UDA ve KDA'lara ve öğrencinin o beceride tam olarak nerede olduğunu gösteren ayrıntılı değerlendirmeye.

BEP ile BÖP arasındaki ilişki ve fark

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (Resmî Gazete, 7 Temmuz 2018, Sayı 30471) BEP'i şöyle tanımlar: özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin takip ettikleri program esas alınarak gelişim özellikleri, eğitim ihtiyaçları ve performansları doğrultusunda hedeflenen amaçlara ulaşmaya yönelik hazırlanan ve verilecek destek eğitim hizmetlerini de içeren özel eğitim programı. Bu tanımdan da anlaşılacağı gibi BEP neyin öğretileceğini ve hangi desteğin verileceğini belirler. BÖP ise bu amaçlardan birinin nasıl öğretileceğini ayrıntılandırır. BEP'in ne olduğunu ayrıntılı görmek isterseniz BEP nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Ölçüt	BEP (Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı)	BÖP (Bireyselleştirilmiş Öğretim Planı)
Temel soru	Öğrenci ne öğrenecek, hangi desteği alacak?	Bu KDA bu derste nasıl öğretilecek?
Kapsam	Dönem ya da öğretim yılı	Bir ders saati, birkaç oturum, bir hafta veya ay
Hedef düzeyi	Uzun dönemli ve kısa dönemli amaçlar	Bir KDA ya da onun öğretimsel amaç/basamakları
Hazırlayan	Okuldaki BEP geliştirme birimi (aile katılımıyla)	Dersi yürüten öğretmen
İçerik	Eğitsel performans, UDA-KDA, destek hizmetler, değerlendirme	Amaç, yöntem, materyal, öğretim süreci, değerlendirme
Değerlendirme	Dönem sonlarında amaçlara ulaşma durumu	Oturum içi ve oturum sonu ölçüt bağımlı kayıt

İki belge birbirini besler. Modülde de belirtildiği gibi öğretmen her KDA için ilerleme değerlendirmesi yapıp kaydetmelidir. Öğrenci ilerleyemiyorsa öğretmen bunun nedenlerini değerlendirip BEP geliştirme birimine raporlar; birim de bu raporları UDA'lar doğrultusunda gözden geçirir. Yani BÖP'te tuttuğunuz kayıtlar bir sonraki BEP güncellemesinin dayanağı olur.

BÖP hazırlamadan önce: ayrıntılı değerlendirme

İyi bir bireyselleştirilmiş öğretim planı hazırlama süreci yazmaya oturmadan önce başlar. BEP'teki performans bilgisi genelde "10'a kadar sayamıyor" gibi geniş bir ifadedir. BÖP için öğrencinin becerinin hangi basamağında takıldığını bilmek gerekir. Bunun için öğretmen yapımı ölçüt bağımlı bir araç hazırlanır:

1. Beceri ya da kavram analiz edilir, kolaydan zora alt basamaklara bölünür.
2. Her basamak için gözlenebilir bir soru veya görev yazılır.
3. Öğrenciye ipucu verilmeden uygulanır ve her yanıt (+) ya da (–) olarak kaydedilir.
4. Bağımsız yapılamayan ilk basamak, öğretimin başlayacağı noktadır.

Performans ifadelerini doğru yazmak bu aşamayı çok kolaylaştırır. Bu konuda eğitsel performans nasıl yazılır rehberimize ve ölçüt bağımlı formlar için BEP kaba değerlendirme formu yazımıza göz atabilirsiniz.

Bireyselleştirilmiş öğretim planının bölümleri

Okullarda kullanılan BÖP şablonları farklı görünebilir, ama içerik olarak hemen hepsinde aşağıdaki bölümler bulunur.

1. Künye bilgileri

Öğrencinin adı, sınıfı, ders, öğretmen, tarih, oturum sayısı ve süresi, öğretim ortamı (sınıf, destek eğitim odası) ve düzenleme (bire bir, küçük grup, sınıf içi).

2. Amaçlar

BEP'ten aynen alınan UDA ve KDA ile bu plana özgü öğretimsel amaç yazılır. Modüle göre öğretimsel amaç, 1-2 ders saati veya 1-2 hafta içinde kazandırılması hedeflenen daha küçük adımdır. Amaçta dört öğe aranır: öğrenci, gözlenebilir davranış, koşul ve ölçüt. KDA yazımında emin değilseniz UDA ve KDA nasıl yazılır yazımız işinize yarar.

3. Öğretim yöntemi ve teknikleri

Becerinin türüne ve öğrencinin hata yapma eğilimine göre seçilir. Hangi ipucunun (sözel, model olma, işaret, fiziksel) ve hangi pekiştirecin kullanılacağı da burada yazılır. Yöntemleri bir sonraki başlıkta ayrıca ele alıyoruz.

4. Araç-gereç ve materyal

Öğretim ve değerlendirme materyalleri ayrı ayrı listelenir. Modülün renk öğretimi örneğinde dikkat çekici bir ayrıntı vardır: öğretimde kullanılan araç setleri ile öğretim sonu değerlendirmesinde kullanılan setler farklıdır. Bu, öğrencinin kavramı belirli bir nesneye bağlı olarak değil, genelleyerek öğrenip öğrenmediğini gösterir.

5. Öğretim süreci (sunu)

Planın kalbidir. Dikkat çekme, yönerge, öğretmenin modeli, öğrenciye fırsat verme, doğru ve yanlış tepkide ne yapılacağı, pekiştirme ve geçişler sırasıyla yazılır. Başka bir öğretmen planı okuduğunda aynı dersi aynı şekilde yürütebilmelidir.

6. Değerlendirme

Ölçüt bağımlı kayıt tutulur: her deneme için doğru, yanlış veya tepkisiz. Ölçüt karşılandıysa sıradaki basamağa geçilir; karşılanmadıysa yöntem, materyal ya da basamak büyüklüğü gözden geçirilir. Modüldeki grup planı örneklerinde değerlendirme etkinlik, program ve öğrenci açısından ayrı ayrı yazılır. Bu kullanışlı bir alışkanlıktır.

BÖP'te kullanılan öğretim yöntemleri

MEB modülü özel eğitimde sık kullanılan yöntemleri açık anlatım (doğrudan öğretim), basamaklandırılmış yöntem, yanlışsız öğretim yöntemleri ve zincirleme gibi beceri öğretim yöntemleri olarak gruplar. BÖP'e yazacağınız yöntemin adı kadar, o yöntemin oturumda nasıl uygulanacağının da yazılması gerekir.

Yöntem	Temel işleyiş	Uygun olduğu durumlar
Doğrudan öğretim (açık anlatım)	Kavram analiz edilir, olumlu ve olumsuz örnekler kolaydan zora sunulur; öğretmen model olur, birlikte yapılır, öğrenci bağımsız dener; doğru tepkiler pekiştirilir.	Kavram öğretimi (kare, kırmızı, büyük-küçük), akademik beceriler
Basamaklandırılmış yöntem	Somuttan soyuta ilerler: YAP (gerçek nesne), GÖSTER (resim), SÖYLE (sözlü sembol), YAZ (yazılı sembol).	Matematik kavram ve işlemleri
Eş zamanlı ipucuyla öğretim	Yönergenin hemen ardından kontrol edici ipucu verilir (ör. doğru cevap söylenir); öğrenci ipucunu tekrarlar. Oturum öncesinde yapılan yoklama denemeleriyle bağımsız yanıt izlenir.	Hata yapma eğilimi yüksek öğrenciler, tek basamaklı beceriler, sözcük/hece okuma
Sabit bekleme süreli öğretim	İlk denemelerde ipucu yönergeyle birlikte verilir (0 saniye); sonraki denemelerde öğretmen belirlediği sabit bir süre bekler, öğrenci yanıt vermezse ipucunu sunar.	Tek basamaklı ve zincirleme beceriler; bağımsız yanıta geçişin planlanması
Giderek artan / azalan ipucuyla öğretim	İpucu en az yoğundan en yoğuna (ya da tersi) düzenlenir: işaret, sözel, model, fiziksel.	Öz bakım, ince motor, günlük yaşam becerileri
Zincirleme (ileri, geri, tüm basamaklar)	Çok basamaklı davranış, beceri analizindeki basamaklar sırasıyla öğretilir.	El yıkama, giyinme, çanta hazırlama

Eş zamanlı ipucuyla öğretim ve sabit bekleme süreli öğretim "yanlışsız öğretim" ailesindendir. Amaç, öğrencinin öğrenme sürecinde olabildiğince az hata yapmasıdır. Türkiye'de yapılan tek denekli araştırmaları inceleyen derleme ve meta-analiz çalışmaları, bu iki yöntemin yetersizliği olan öğrencilere tek basamaklı ve zincirleme becerilerin öğretiminde etkili olduğuna dair olumlu bulgular bildirmektedir (kaynaklar yazının sonunda).

Bireyselleştirilmiş öğretim planı hazırlama: 7 adım

1. KDA'yı seçin. BEP'teki sıralamaya uyun. Modülün de vurguladığı gibi, bir KDA'nın davranışı kazanılmadan diğerine geçilmez.
2. Ayrıntılı değerlendirme yapın. Öğrencinin hangi basamakta olduğunu ölçüt bağımlı bir araçla belirleyin.
3. Öğretimsel amacı yazın. Öğrenci, davranış, koşul ve ölçüt öğeleri eksiksiz olsun.
4. Yöntemi seçin. Kavram mı, işlem mi, zincir beceri mi? Öğrenci hata yapınca kolay mı kopuyor? Cevaplara göre karar verin.
5. Materyali hazırlayın. Öğretim ve değerlendirme setlerini ayırın; pekiştireçleri önceden belirleyin.
6. Sunu basamaklarını yazın. Öğretmenin ne söyleyeceğini, ne kadar bekleyeceğini, doğru ve yanlış tepkide ne yapacağını tek tek yazın.
7. Değerlendirme ve kayıt düzenini kurun. Deneme sayısı, ölçüt ve bir sonraki adımı (geçiş, tekrar ya da yöntem değişikliği) baştan belirleyin.

Bireyselleştirilmiş öğretim planı örneği: 10'a kadar ritmik sayma

Aşağıdaki örnek, ilkokul 1. sınıfta kaynaştırma yoluyla eğitim alan kurgusal bir öğrenci için hazırlanmıştır. Sınıf öğretmeni bu planı matematik dersinin bireysel çalışma bölümünde ya da destek eğitim odasında uygulayabilir.

Künye ve amaçlar

Yöntem, materyal ve pekiştireç

• Yöntem: Doğrudan öğretim (model olma – birlikte yapma – bağımsız uygulama); basamaklandırılmış yöntemin YAP ve GÖSTER aşamaları.
• İpucu: Model olma, sözel ipucu ve gerektiğinde elini yönlendirme (fiziksel ipucu).
• Öğretim materyali: 10 büyük boncuk, 10 küp, 10 bölmeli yumurta kolisi, 1-10 resimli sayı kartları.
• Değerlendirme materyali (öğretimde kullanılmayan): 10 düğme, 10 pastel boya, 10 kâğıt yıldız, 10 kare resimli çalışma kâğıdı, 10 fasulye.
• Pekiştireç: Ön görüşmede Elif'in sevdiği belirlenen yıldız çıkartma ve sözel övgü ("Harika saydın!").

Öğretim süreci (sunu) adım adım

1. Hazırlık: Masada yalnızca o anki materyal bulunur, diğerleri kutuda bekler. Elif'in karşısına oturulur.
2. Dikkat çekme: "Elif, bana bak. Bugün boncuklarla sayı sayacağız." Göz teması kurulunca devam edilir.
3. Model olma (Ben yaparım): Öğretmen 10 boncuğu soldan sağa dizer. Her boncuğa dokunurken sayıyı net söyler ve boncuğu yumurta kolisinin bir bölmesine koyar: "Bir, iki, üç ... on." Ardından "Ben on boncuk saydım." der. Model iki kez tekrarlanır.
4. Birlikte yapma (Birlikte yaparız): "Şimdi birlikte sayalım." Öğretmen ve Elif aynı anda sayar. Elif 5'ten sonra duraksarsa öğretmen sayıyı sözel ipucu olarak söyler; dokunma ile söylemeyi eşleyemezse elini hafifçe yönlendirir. Doğru tamamlanan her denemede övgü verilir.
5. İpucunun azaltılması: Öğretmen 1-5'i söylemeyi bırakır, yalnızca 6-10'da sesini kısarak eşlik eder; sonra yalnızca dudak hareketiyle destek olur.
6. Bağımsız uygulama (Sen yaparsın): "Boncukları say." Öğretmen birkaç saniye bekler. Doğru tepkide hemen çıkartma ve övgü verilir. Yanlış tepkide olumsuz bir söz söylenmeden "Birlikte sayalım" denilerek model aşamasına dönülür, ardından yeni bir bağımsız deneme yapılır.
7. Somuttan resme geçiş (GÖSTER): Elif boncuklarla iki ardışık denemede bağımsız saydığında küplerle, ardından sayı kartlarındaki resimlerle aynı süreç tekrarlanır.
8. Kapanış: "Bugün ona kadar saydın!" denir, Elif'in seçtiği kısa bir oyunla oturum bitirilir.

Değerlendirme

Her oturumun sonunda öğretimde kullanılmayan materyallerle 5 deneme yapılır. Her deneme için Elif'e farklı bir set (düğme, boya, yıldız, kare, fasulye) verilir ve "Bunları say." denir. İpucu verilmez.

Deneme	Materyal	1. oturum	2. oturum	3. oturum
1	Düğme	–	+	+
2	Pastel boya	–	–	+
3	Kâğıt yıldız	+	+	+
4	Kare resimler	( )	–	+
5	Fasulye	–	+	–
Toplam doğru		1/5	3/5	4/5

Gösterim: (+) bağımsız doğru, (–) yanlış, ( ) tepkisiz. Tablodaki veriler örnek amaçlıdır.

Kısa örnek: Türkçe hece okuma (eş zamanlı ipucuyla)

Hata yapma eğilimi yüksek bir öğrenci için okuma becerisinde yanlışsız bir yöntem seçmek iyi bir karardır. Aynı şablonla kısa bir plan şöyle görünür:

• KDA: Açık ve kapalı heceleri okur.
• Öğretimsel amaç: "el, al, ol, at, et" heceleri yazılı kartlarla tek tek gösterilip "Oku." dendiğinde Ahmet her heceyi okur; 5 hecenin 5'inde, ardışık iki oturumda doğru.
• Yöntem: Eş zamanlı ipucuyla öğretim. Kontrol edici ipucu: öğretmenin heceyi sözel olarak söylemesi.
• Materyal: Büyük puntolu hece kartları; değerlendirmede farklı renk ve yazı tipinde kartlar.

1. Yoklama oturumu: Her öğretim oturumundan önce kartlar ipucusuz gösterilir ("Oku."). Öğretmen yaklaşık 4 saniye bekler, yanıtları kaydeder ve bu aşamada düzeltme yapmaz.
2. Öğretim denemesi: "Bana bak." Kart gösterilir, "Oku." denir ve öğretmen hemen "el" der. Ahmet tekrar eder ve övülür.
3. Her hece için birkaç deneme yapılır; kartların sırası değiştirilir.
4. Ahmet ipucunu beklemeden doğru okursa bu da pekiştirilir ve kayda geçer.
5. Ölçüt yoklama oturumlarındaki bağımsız doğrulara göre değerlendirilir.

Aynı KDA için sabit bekleme süreli öğretim de seçilebilirdi. O durumda ilk oturumlarda ipucu yönergeyle birlikte (0 saniye) verilir, sonraki oturumlarda öğretmen belirlediği sabit süre kadar bekleyip yalnızca öğrenci yanıt vermezse ipucunu sunar.

BÖP hazırlarken sık yapılan hatalar

• BEP'teki KDA'yı olduğu gibi plana yapıştırmak. "10'a kadar sayar" bir oturumluk amaç değildir. Koşul ve ölçüt eklenmeli, gerekirse daha küçük basamaklara bölünmelidir.
• Ölçülemeyen fiiller kullanmak. "Anlar", "kavrar", "farkına varır" gibi ifadeler gözlenemez. Bunların yerine "söyler, gösterir, okur, yazar, eşler" gibi fiiller kullanın.
• Yöntemin yalnızca adını yazmak. "Yöntem: doğrudan öğretim" tek başına bir şey anlatmaz. Sunu basamakları, ipucu türü ve bekleme süresi yazılmazsa plan uygulanamaz.
• Aynı materyalle öğretip aynı materyalle değerlendirmek. Öğrencinin kavramı genelleyip genellemediğini göremezsiniz. Değerlendirme setini ayrı hazırlayın.
• Yanlış tepkiyi olumsuz sözle karşılamak. Yanlış tepkide azarlamak yerine sessizce ipucu düzeyine ya da model aşamasına dönmek gerekir.
• Pekiştireci öğrenciye sormadan seçmek. Öğretmenin "ödül" saydığı şey öğrenci için pekiştireç işlevi görmeyebilir.
• Kayıt tutmamak. Veri yoksa ne ölçüte ulaşıldığını söyleyebilirsiniz ne de BEP geliştirme birimine sağlıklı bir rapor sunabilirsiniz.
• Ölçüt karşılanmadan bir sonraki KDA'ya geçmek. Özellikle dönem sonu yaklaşınca sık görülür. Bu acele, öğrencinin sonraki becerilerde de takılmasına yol açar.
• Aileyi süreçten koparmak. Evde aynı yönergeyle yapılacak kısa bir tekrar genellemeyi güçlendirir. Ailenin katılımını planda not edin.

BEP'ten BÖP'e: zamanı nerede kazanırsınız?

Öğretmenin asıl uzmanlığı BÖP'te, yani sınıfta ortaya çıkar: doğru basamağı bulmak, doğru ipucunu seçmek, öğrenciyi gözlemek. BÖP'ün temeli olan BEP formunu her öğrenci için baştan yazmak ise ciddi zaman alır. BEP Hazırla bu kısmı kolaylaştırır. Öğrencinizi ekler, okul türü/kademe ve dersi seçer, veritabanındaki hazır UDA ve KDA listelerinden öğrencinize uygun olanları işaretler ve MEB formatına uygun, imzaya hazır PDF BEP planını indirirsiniz. Aynı okuldaki öğretmen arkadaşlarınızı alt kullanıcı olarak ekleyebilirsiniz. Araç BÖP üretmez. BEP'te belirlediğiniz KDA'lar ise bu yazıdaki şablonla hazırlayacağınız öğretim planlarının başlangıç noktası olur. Sürecin tamamı için BEP nasıl hazırlanır, kaynaştırma öğrencileri için kaynaştırma öğrencisi BEP ve araç seçimi için BEP hazırlama programı yazılarımıza da bakabilirsiniz.