Davranış Değiştirme Planı: Özel Eğitimde Adım Adım Rehber ve Örnek Program

Sınıfta bir öğrencinin arkadaşına vurması, ders sırasında bağırması ya da sık sık sınıftan çıkmak istemesi; öğretmenin hem öğretim zamanını hem de sınıfın güvenliğini doğrudan etkiler. Bu tür durumlarda “sert davranmak” ya da “görmezden gelmek” gibi anlık tepkiler çoğu zaman işe yaramaz. İşe yarayan şey, sistemli hazırlanmış bir davranış değiştirme planıdır. Bu rehberde, özel eğitimde kullanılan davranış yönetim planının adımlarını; davranışın gözlenebilir biçimde tanımlanmasından ABC kaydına, işlevsel değerlendirmeden veri toplamaya ve BEP ile ilişkisine kadar sırasıyla anlatıyoruz. Sonunda vurma davranışı için hazırlanmış bir davranış değiştirme programı örneği de bulacaksınız.

Yazıdaki çerçeve, MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün 2022 sonunda yayımladığı Özel Eğitimde Davranış Değiştirme Uygulama Rehberi ile uygulamalı davranış analizi alanındaki hakemli Türkçe çalışmalara dayanır. Rehberin kendisi, öğretmenlerin süreci takip edebilmesi için ayrıca bir “Davranış Değiştirme Programı Formu” da sunar; okulunuzda ortak bir form kullanılmıyorsa bu resmî formu temel almanızı öneririz.

Davranış değiştirme planı nedir?

Davranış değiştirme planı, bir öğrencinin öğrenmesini, sosyal ilişkilerini ya da güvenliğini olumsuz etkileyen bir davranışı azaltmak ve onun yerine işlevsel, kabul edilebilir bir davranış kazandırmak için hazırlanan yazılı yol haritasıdır. Alanyazında “davranış yönetim planı”, “olumsuz davranış değiştirme planı”, “davranış problemi planı” ya da işlevsel değerlendirmeye dayanıyorsa “işleve dayalı uygulama planı” gibi adlarla da anılır.

MEB rehberinde aktarılan alanyazına göre işleve dayalı bir planda tek bir zorunlu şablon yoktur; ancak iyi bir plan en az şu bölümleri içerir:

• Problem davranışın açık, gözlenebilir ve ölçülebilir tanımı,
• Davranışı tetikleyen ve sürdüren koşullara ilişkin değerlendirme özeti (işlevsel değerlendirme),
• Davranışın işlevine uygun seçilmiş davranış değiştirme yöntemleri,
• Planın işe yarayıp yaramadığını gösterecek veri toplama süreci.

Planın amacı yalnızca bir davranışı “yok etmek” değildir. Davranış bir ihtiyacı karşılıyorsa ve bu ihtiyaç için başka bir yol öğretilmezse, bastırılan davranışın yerini kısa sürede başka bir problem davranış alabilir. Bu yüzden her plan iki yönlü kurulur: problem davranışı azaltmak ve yerine geçecek uygun davranışı artırmak.

Davranış problemini gözlenebilir ve ölçülebilir tanımlama

Bir davranış problemi planının ilk ve belki de en kritik adımı, davranışı herkesin aynı şekilde anlayacağı biçimde yazmaktır. “Saldırgan”, “huysuz”, “dikkatsiz” ya da “uyumsuz” gibi ifadeler bir davranışı değil, bir yargıyı anlatır. İki farklı gözlemci bu kelimelerle aynı şeyi saymaz; dolayısıyla veri toplanamaz ve ilerleme gösterilemez.

Gözlenebilir ve ölçülebilir bir tanım şu sorulara cevap verir:

• Ne yapıyor? Davranışın biçimi (eliyle, ayağıyla, nesneyle vurma vb.).
• Kime ya da neye yönelik? Akran, öğretmen, eşya, kendisi.
• Başlangıcı ve bitişi nedir? Bir davranışın ne zaman “bir kez” sayılacağı.
• Neler bu tanıma girmez? Oyun sırasında hafifçe dokunma gibi sayılmayacak örnekler.

Belirsiz ifade	Gözlenebilir ve ölçülebilir tanım
Ali saldırgan.	Ali’nin açık eli ya da yumruğuyla bir akranının ya da yetişkinin vücuduna temas edecek şekilde vurması. Her temas ayrı bir vurma olarak sayılır; arka arkaya gelen vurmalar arasında 5 saniyeden az süre varsa tek olay kabul edilir.
Zeynep derste huzursuz.	Zeynep’in öğretmen izni olmadan sandalyesinden kalkması ve iki ayağının yerde, kalçasının sandalyeyle temasının kesilmesi.
Mert sürekli bağırıyor.	Mert’in sınıf içi konuşma sesinden belirgin biçimde yüksek sesle, yönergeyle ilgisi olmayan sesler ya da sözcükler çıkarması.

Tanımı yazdıktan sonra küçük bir test yapın: Tanımı okuyan bir meslektaşınız, öğrenciyi hiç tanımadan davranışı sayabilir mi? Cevap “evet” ise tanım kullanılabilir demektir. Aynı ilke BEP’teki amaç yazımı için de geçerlidir; ayrıntılar için UDA ve KDA nasıl yazılır rehberimize bakabilirsiniz.

ABC (öncül–davranış–sonuç) kaydı nasıl tutulur?

Davranışı tanımladıktan sonra, davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığını ve sonrasında ne olduğunu görmeniz gerekir. Bunun en yaygın aracı ABC kaydıdır. İngilizcedeki Antecedent–Behavior–Consequence ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçe kaynaklarda öncül–davranış–sonuç (ÖDS) kaydı olarak da geçer.

• Öncül (A): Davranıştan hemen önce ne oldu? Kim vardı, hangi etkinlik yapılıyordu, öğrenciden ne istendi?
• Davranış (B): Öğrenci tam olarak ne yaptı? (Tanımınızla uyumlu yazın.)
• Sonuç (C): Davranıştan hemen sonra ne oldu? Öğretmen ne dedi, görev kaldırıldı mı, akranlar güldü mü, istediği nesneyi aldı mı?

Tarih / saat	Öncül	Davranış	Sonuç
Pzt 10.15	Matematik; öğretmen yazılı çalışma kâğıdı dağıttı.	Yanındaki akranının koluna açık eliyle vurdu.	Öğretmen öğrenciyi kenara aldı, çalışma kâğıdı masada kaldı.
Sal 10.20	Matematik; “Kalemini al, başlayalım” yönergesi.	Masaya ve ardından öğretmene vurdu.	Öğrenci rehberlik servisine götürüldü, etkinlik yapılmadı.
Çar 13.40	Serbest etkinlik; oyuncak paylaşımı.	Davranış görülmedi.	—

Bu kısa örnekte bile bir örüntü görülür: Vurma, zor algılanan yazılı görevle karşılaşıldığında ortaya çıkıyor ve sonucunda öğrenci görevden uzaklaşıyor. Tek bir kayıt karar vermek için yeterli değildir; genellikle birkaç gün boyunca, farklı ders ve saatlerde kayıt tutmak gerekir. Davranışın hangi zaman dilimlerinde yoğunlaştığını görmek için dağılım (saçılım) çizelgesinden de yararlanılabilir.

İşlevsel değerlendirme: Davranış neye hizmet ediyor?

İşlevsel değerlendirme, problem davranışı tetikleyen ve sürdüren çevresel değişkenleri belirlemeye yönelik yöntemlerin genel adıdır. Temel varsayımı şudur: Davranışlar rastgele değildir; öğrenci için bir amaca, yani bir işleve hizmet eder. Türkçe alanyazında problem davranışların işlevleri genellikle dört başlıkta toplanır:

1. Sosyal ilgi / dikkat elde etme: Davranış sonrasında yetişkin ya da akranların ilgisi artıyor.
2. Nesne veya etkinlik elde etme: Davranış sonrasında öğrenci istediği oyuncağa, yiyeceğe ya da etkinliğe ulaşıyor.
3. Kaçma / kaçınma: Davranış sonrasında zor bir görev, istenmeyen bir ortam ya da kişi ortadan kalkıyor.
4. Duyusal uyaran elde etme: Davranış, sosyal bir sonuçtan bağımsız olarak kendi içinde pekiştirici bir duyum sağlıyor.

İşlevsel değerlendirme üç düzeyde yapılabilir: Öğretmen ve aileyle görüşme gibi dolaylı yöntemler, ABC kaydı gibi doğrudan gözlem yöntemleri ve gerektiğinde koşulların sistematik olarak değiştirilerek denendiği işlevsel analiz. İşlevsel analiz daha uzmanlık gerektiren bir süreçtir ve betimsel yöntemlerin yetersiz kaldığı durumlarda başvurulur; okul ortamında çoğu zaman görüşme ve doğrudan gözlemden elde edilen verilerle bir hipotez kurulur.

Hipotez neden bu kadar önemli? Çünkü yöntem seçimi buna göre yapılır. Dikkat elde etmek için vuran bir öğrenciyle görevden kaçmak için vuran bir öğrenciye aynı müdahale uygulanırsa, plan istemeden davranışı güçlendirebilir. Örneğin kaçma işlevli bir davranışın ardından öğrenciyi “ceza” olarak sınıf dışına çıkarmak, öğrencinin tam olarak istediği sonucu vermek anlamına gelebilir.

Başlama düzeyi ve hedef davranış yazımı

Müdahaleye başlamadan önce davranışın şu anki düzeyini sayılarla belirlemeniz gerekir. Buna başlama düzeyi denir. Başlama düzeyi verisi, genellikle müdahale uygulanmadan önce en az üç oturum ya da gün boyunca, davranış belirli bir istikrar gösterene kadar toplanır. Örneğin “Ali, 40 dakikalık matematik derslerinde ortalama 6 kez vuruyor” gibi bir başlama düzeyi, planın sonunda “davranış azaldı mı?” sorusuna somut cevap vermenizi sağlar.

Hedef davranış yazarken iki şeyi birlikte düşünün:

• Azaltılacak davranış için hedef: “Ali, matematik dersinde akranına veya öğretmene vurma davranışını, art arda beş ders boyunca derste en fazla bir kez olacak düzeye indirir.”
• Kazandırılacak (yerine geçecek) davranış için hedef: “Ali, zor bulduğu bir görevle karşılaştığında ‘mola’ kartını göstererek ya da ‘yardım et’ diyerek mola veya yardım ister; bunu art arda beş derste fırsatların en az %80’inde yapar.”

İyi bir hedef davranış cümlesinde öğrenci, davranış, koşul ve ölçüt bulunur. Bu yapı BEP’teki kısa dönemli amaçlarla aynıdır. Öğrencinin mevcut durumunu BEP’in performans bölümüne nasıl aktaracağınızı görmek isterseniz eğitsel performans nasıl yazılır yazımıza göz atabilirsiniz.

Davranış değiştirme yöntemleri: Neler işe yarar?

MEB rehberi ve uygulamalı davranış analizi alanyazını, problem davranışlarla çalışırken önce olumlu yöntemlerin denenmesini önerir. Rehberde ceza ile davranışın bastırılabileceği ama tamamen azalmayacağı, cezaya başvurmadan önce olumlu pekiştirme yollarının denenmesi gerektiği vurgulanır. Aşağıda sınıfta en sık kullanılan yöntemleri kısaca özetliyoruz.

Olumlu pekiştirme

Bir davranışın ardından öğrencinin hoşuna giden bir uyaranın ortama eklenmesi ve bunun sonucunda davranışın tekrar görülme olasılığının artmasıdır. Övgü, sevdiği bir etkinliğe erişim, sembol (jeton) gibi pekiştireçler kullanılabilir. Pekiştireç öğrenciye göre seçilmeli, davranıştan hemen sonra verilmeli ve doygunluk yaratmayacak miktarda tutulmalıdır. Pekiştireç belirlemek için aileyle görüşme ve öğrenciye seçenek sunarak tercih belirleme işe yarar.

Farklı (ayrımlı) davranışları pekiştirme

Ayrımlı pekiştirme, istenen davranışların pekiştirilip problem davranışın pekiştirilmediği bir yöntem ailesidir. MEB rehberinde şu türler ele alınır:

• Diğer davranışların ayrımlı pekiştirilmesi (DDAP): Belirlenen süre boyunca problem davranış görülmezse öğrenci pekiştirilir. Örneğin her 5 dakikalık dilimde vurma olmadıysa jeton verilir.
• Alternatif / karşıt davranışların ayrımlı pekiştirilmesi: Problem davranışla aynı işlevi gören ya da onunla aynı anda yapılamayan uygun bir davranış pekiştirilir. Elleri masada çalışmak, mola kartı göstermek gibi.
• Düşük oranlı davranışların ayrımlı pekiştirilmesi: Davranışın tamamen ortadan kalkması değil, kabul edilebilir bir sıklığa inmesi hedefleniyorsa kullanılır (ör. derste söz almadan konuşma).

Problem davranışın yerine aynı işlevi gören bir iletişim davranışının öğretilmesine işlevsel iletişim öğretimi denir. Türkçe alanyazındaki derleme ve meta-analiz çalışmaları, bu yaklaşımın özellikle dikkat ve nesne elde etme işlevli problem davranışların azaltılmasında etkili olduğunu bildirmektedir; aynı çalışmalarda kaçma işlevli davranışlarda bulguların daha sınırlı olduğu da not edilmiştir. Bu yüzden kaçma işlevli davranışlarda iletişim öğretimi; görevin uyarlanması ve görev tamamlamanın pekiştirilmesi gibi düzenlemelerle birlikte kullanılmalıdır.

Sönme

Sönme, daha önce pekiştirilen bir davranışın ardından o pekiştirecin artık verilmemesidir. Dikkat elde etme işlevli bir davranışta, davranışa tutarlı biçimde ilgi göstermemek buna örnektir. Uygulamada iki noktaya dikkat edilmelidir:

• Sönmenin başında davranışın süre, sıklık veya şiddetinde geçici bir artış (sönme patlaması) görülebilir. Uygulayıcılar tutarlı davranmazsa davranış daha da güçlenebilir.
• MEB rehberinde açıkça belirtildiği gibi, saldırganlık gibi kendine veya başkasına zarar veren davranışlarda sönme tek başına doğru teknik değildir. Bu tür davranışlarda güvenlik önlemleri her zaman önceliklidir ve sönme, ayrımlı pekiştirme ile birlikte ve ekip kararıyla planlanmalıdır.

İpucu ve model olma

Yerine geçecek davranışın öğretilmesinde ipuçları kullanılır: fiziksel yardım, model olma (davranışı öğrencinin önünde gösterme), sözel ipucu ya da jest/işaret. Öğrenci problem davranışa geçmeden önce, öncül ortaya çıktığı anda ipucu sunmak (örneğin çalışma kâğıdı verilirken mola kartını göstermek) doğru davranışın oluşma olasılığını artırır. Öğrenci davranışı kazandıkça ipuçları planlı biçimde geri çekilmelidir; aksi hâlde öğrenci ipucuna bağımlı hâle gelebilir.

Öncül düzenlemeler

Davranışı tetikleyen koşulları değiştirmek de bir yöntemdir: Görevi kısa parçalara bölmek, seçim hakkı tanımak, görsel çizelge kullanmak, oturma düzenini değiştirmek, geçişlerden önce uyarı vermek gibi. Öncül düzenlemeler problem davranış ortaya çıkmadan önleme sağladığı için genellikle planın ilk basamağıdır.

Veri toplama: Frekans (olay) ve süre kaydı

Davranış değiştirme planının işe yarayıp yaramadığını hisle değil, veriyle anlarsınız. Hangi kayıt tekniğinin seçileceği davranışın özelliğine bağlıdır.

Kayıt tekniği	Ne zaman kullanılır?	Örnek
Olay (frekans) kaydı	Başı ve sonu belli, sayılabilen, kısa süren davranışlar	Vurma, tükürme, nesne fırlatma sayısı
Süre kaydı	Davranışın ne kadar sürdüğünün önemli olduğu durumlar	Ağlama nöbeti, yerde yatma, görevde kalma süresi
Tepkiler arası süre / gecikme	Yönerge ile davranışa başlama arasındaki zaman önemliyse	Yönergeden sonra çalışmaya başlama süresi
ABC kaydı	Değerlendirme aşamasında davranışın bağlamını anlamak için	Öncül, davranış ve sonucu birlikte yazma

Olay kaydında gözlem süreleri farklıysa ham sayılar yerine oran kullanmak daha doğrudur (ör. dakikadaki vurma sayısı). Süre kaydında ise gözlemin başladığı saat yazılır, davranış başladığında ve bittiğinde zaman not edilir; sonuç toplam süre ya da gözlem süresine oranla yüzde olarak raporlanabilir.

Verileri günlük ya da oturum bazında basit bir çizgi grafiğe dökmek, hem BEP geliştirme birimine hem de aileye ilerlemeyi göstermenin en anlaşılır yoludur. Mümkünse bazı oturumlarda ikinci bir gözlemcinin de kayıt tutması, verinin güvenilirliğini artırır.

Davranış planı BEP ile nasıl bağlanır?

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (RG 07.07.2018/30471), BEP’i özel eğitim ihtiyacı olan öğrencinin performansı ve ihtiyaçları doğrultusunda amaçların ve sunulacak hizmetlerin belirlendiği program olarak tanımlar. Davranış problemi öğrencinin öğrenmesini veya akranlarının öğrenmesini belirgin biçimde etkiliyorsa, bu ihtiyaç BEP sürecinin dışında kalmamalıdır. BEP’in genel yapısını hatırlamak için BEP nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Uygulamada davranış planı ile BEP şu noktalarda birbirine bağlanır:

• Eğitsel performans: Başlama düzeyi verisi (ör. “matematik derslerinde ortalama 6 vurma”) BEP’teki performans bölümüne gözlenebilir biçimde yazılır.
• Amaçlar: Kazandırılacak alternatif davranış (yardım isteme, mola isteme, sıra bekleme) BEP’e uzun ve kısa dönemli amaç olarak eklenebilir. Özel eğitim uygulama okullarında, Talim ve Terbiye Kurulunun 31.12.2025 tarihli 145 sayılı kararıyla 2025-2026 eğitim-öğretim yılından itibaren uygulanan yeni programlar arasında Sosyal Beceriler ve İletişim Becerileri dersleri de yer alır; bu derslerdeki öğrenme çıktıları uygulamada UDA’ya, altındaki süreç bileşenleri ise KDA’ya dönüştürülerek davranış hedefleriyle uyumlu amaçlar yazılabilir.
• Yöntem ve teknikler: Planınızdaki ayrımlı pekiştirme, işlevsel iletişim öğretimi, ipucu ve öncül düzenlemeler BEP’in yöntem bölümünde kısaca belirtilir.
• Değerlendirme: Olay veya süre kaydı, BEP’te amaçların nasıl değerlendirileceği kısmına yazılır.
• Ekip ve aile: BEP geliştirme biriminde sınıf/branş öğretmeni, rehber öğretmen ve veli birlikte yer aldığından, davranış planının tüm uygulayıcılar tarafından tutarlı uygulanması için doğal bir zemin oluşur.

Kaynaştırma öğrencisi söz konusuysa planın sınıf öğretmeni ve branş öğretmenleriyle paylaşılması özellikle önemlidir; bu konuda kaynaştırma öğrencisi için BEP rehberimiz yol gösterebilir. BEP’i adım adım hazırlama sürecinin tamamı için de BEP nasıl hazırlanır yazısını öneririz.

Not: BEP Hazırla, ders bazında UDA/KDA seçerek MEB formatında BEP PDF’i oluşturmanıza yardımcı olur; ayrı bir davranış planı modülü içermez. Davranış değiştirme planınızı MEB rehberindeki form ya da okulunuzun kullandığı formla ayrıca hazırlamanız gerekir.

Davranış değiştirme programı örneği: Vurma davranışı

Aşağıdaki örnek, yukarıdaki adımların bir arada nasıl görünebileceğini göstermek için hazırlanmış kurgusal bir plandır. Kendi öğrenciniz için kullanmadan önce mutlaka gerçek gözlem verisine, işlevsel değerlendirme sonucuna ve ekip kararına göre uyarlayın.

Sık yapılan hatalar ve pratik öneriler

• Tanımı belirsiz bırakmak: “Uyumsuz davranışlar azalacak” gibi bir hedef ölçülemez; ilerlemeyi göstermenin yolu kalmaz.
• Başlama düzeyi almadan başlamak: Sonradan “azaldı mı?” sorusuna yalnızca izlenimle cevap verilir.
• İşlevi göz ardı etmek: Kaçma işlevli davranışta öğrenciyi sınıftan çıkarmak, davranışı istemeden pekiştirebilir.
• Yalnızca azaltmaya odaklanmak: Yerine geçecek davranış öğretilmezse yeni problem davranışlar ortaya çıkabilir.
• Tutarsız uygulama: Bir öğretmen görmezden gelirken diğeri ilgi gösteriyorsa plan çalışmaz. Planı tüm uygulayıcılarla paylaşın.
• Zarar verici davranışta sadece görmezden gelmek: Saldırgan davranışlarda güvenlik önlemi ve ekip kararı şarttır.
• Erken vazgeçmek: Sönme patlaması gibi geçici artışlar, planın başarısız olduğu anlamına gelmeyebilir; karar için veriye bakın.

Davranış planı hazırlarken BEP’in akademik amaçlarını da aynı dönemde güncellemeniz gerekiyorsa, süreci bölmek işinizi kolaylaştırır: Önce davranış değerlendirmesini yapın, ardından BEP’in ders bazındaki amaçlarını belirleyin. Bunun için BEP hazırlama programı yazımızda dijital araçların neyi kolaylaştırıp neyi kolaylaştıramayacağını anlattık.